Δευτέρα, 10 Φεβρουαρίου 2014

Συνεδρία 40: Ασφάλεια



 
Προσπαθώντας για μια φορά να τηρήσω μια υπόσχεση στην ώρα της, θα περιγράψω την θεωρία της ασφαλειοποίησης (securitization theory). Προφανώς η ανάλυση θα είναι γενική και δε θα μπορέσω να εξηγήσω τη θεωρία και τις επιπτώσεις της σε όλο της το εύρος. Θα ξεκινήσω από τη φιλοσοφική βάση της θεωρίας πριν περάσω  στο πώς αναπτύχθηκε και εξελίχθηκε και θα κλείσω με κάποιες από τις κριτικές που έχουν διατυπωθεί. Για περισσότερα, θα περιμένω τις ερωτήσεις/παρατηρήσεις σας.

Η φιλοσοφική βάση στηρίζεται στην πεποίθηση ότι η ασφάλεια δεν αποτελεί στατική έννοια, αλλά όπως κάθε απότοκο της ανθρώπινης διανόησης εδράζεται σε κοινωνικές κατασκευές. Αυτό συνεπάγεται ότι δεν είναι δυνατόν να κατηγοριοποιηθούν οι απειλές σε ‘πραγματικές’ και ‘μη-πραγματικές’ αφ’ εαυτές. Οι διεργασίες των κοινωνικών κατασκευών τις ορίζουν. Από τη στιγμή που κάθε έννοια υφίσταται μια διαλεκτική επεξεργασία προσπαθούν να ανακαλυφθούν τα όριά της. Η δυναμική της ασφάλειας ως έννοιας είναι φυγόκεντρη. Ξεκινάει από τη βάση (άτομο/ομάδα/κοινότητα/κράτος) και επεκτείνεται, διευρύνοντας το χώρο δράσης και κίνησης. Η ασφάλεια δεν είναι αντιθετική έννοια με την ελευθερία, αλλά συμπληρωματική. Ορίζει το χώρο και μέτρο που η ελευθερία ασκείται.

Ο Ole Wæver το 1990 στη ‘Σχολή της Κοπεγχάγης’ σε συνεργασία με το Barry Buzan χρησιμοποίησαν εργαλεία της γλωσσολογικής επιστήμης για να διαμορφώσουν μια πολιτική θεωρία. Για να μετατραπεί ένα θέμα σε ζήτημα ασφαλείας χρειάζεται ένας δρών – πομπός (agent) να το εισάγει και ένα αναφερόμενο θέμα (referent) το οποίο ‘απειλείται’. Η σύνδεση διενεργείται μέσω μια πράξης λόγου (speech act) και αναφέρεται σε ένα κοινό (audience). Η επιτυχής ασφαλειοποίηση επιτρέπει στο δρώντα να ισχυριστεί ότι ένα ζήτημα απαιτεί έκτακτα μέτρα και αιτιολογεί δράσεις εκτός της κανονικότητας των πολιτικών διεργασιών. Η απειλεί δεν είναι απαραίτητα να είναι πραγματική, αρκεί το κοινό να την εκλάβει ως τέτοια.

Το πρώτο αυτό ρεύμα εστίασε στον πολιτικό λόγο. Τέθηκε όμως το ζήτημα της πρακτικής εφαρμογής, δηλαδή πώς περνάμε από τις διακηρύξεις στην εφαρμοσμένη πολιτική. Οι Bigo και Huysmans υποστήριξαν ότι ‘η πρακτική εφαρμογή, η πειθαρχεία και η εξειδίκευση είναι εξίσου σημαντικά με τη διαλεκτική’. Η πολιτικοποίηση γίνεται με πράξεις νόμου και με παρεμβάσεις ή αλλαγές στο διοικητικό και κατασταλτικό μηχανισμό. Εκείνοι που στοχοποιούνται με το λόγο δε μεταβάλλονται σε υπόπτους για καταστρατήγησης της ασφάλειας αν δεν κινηθεί ο κρατικός μηχανισμός εναντίον τους. Όταν το κοινό αποδέχεται ότι κάτι αποτελεί απειλεί στην ασφάλειά του, τότε  η ασφαλειοποίηση ολοκληρώνεται ως διαδικασία καθώς θεσμοθετείται και ενσωματώνεται στην πολιτική πρακτική.

Η θεωρία βρήκε αρκετούς υποστηρικτές και πολλούς που της άσκησαν κριτική. Δε θα ασχοληθώ με την κριτική που εξέφρασε το πολιτικό κατεστημένο της εποχής. Έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον η ακαδημαϊκη – φιλοσοφική κόντρα για το αν η ασφάλεια είναι στατική έννοια ή όχι. Ας δεχτούμε ότι η ασφάλεια ως έννοια είναι προϊόν της ανθρώπινης διανόησης, επομένως έχει δυναμική και μεταβάλλεται. Όμως η ασφάλεια στην πολιτική πρακτική είναι κάτι συγκεκριμένο. Και αυτό το συγκεκριμένο είναι παγκόσμιο, ακολουθώντας μια ομοιογενή λογική (Cuita, Doty). Σε οποιοδήποτε σημείο του πλανήτη, ο οποιοσδήποτε πολιτικός, ακόμα και αν αναφέρεται σε διαφορετικά ζητήματα ως ‘απειλές ασφαλείας’, χρησιμοποιώντας τη λέξη εννοεί ένα και μόνο ένα πράγμα. Η ερμηνεία της έννοιας από το κοινό επίσης είναι η ίδια. Διαφορετικά, δε θα γινόταν αντιληπτή η απειλή.

Η σημασιολογία μπορεί να ποικίλει και να επιδέχεται πολλαπλές ερμηνείες (πολυσημία), αυτό όμως αφορά το σημαίνον και όχι το σημαινόμενο. Η οντολογία επηρεάζει την κρίση όσο οι τοπικές ιδιαιτερότητες και οι εθνικοί μύθοι και παραδόσεις. Δεν υπάρχει μια σταθερή λογική στην ασφάλεια, ούτε μια δεδομένη πηγή και ερμηνεία. Αυτό όμως που υπάρχει είναι μια κοινή αντίληψη για το τι σημαίνει το να είσαι ασφαλής.

Τα τελευταία είκοσι χρόνια η θεωρία αυτή έχει αναπτυχθεί περεταίρω κάνοντας διακρίσεις στην πρακτική ανάμεσα σε εθνική, διεθνή, κοινωνική και ατομική ασφάλεια. Η ιδέα παραμένει σταθερή, όπως και η φιλοσοφία της σύνθεσης, εκείνο που διαφοροποιείται είναι το αναφερόμενο θέμα και η ποιοτική έρευνα του κοινού. Η πολιτική απλώς συνεχίσει να κάνει χρήση του όρου όπως έκανε και παλαιότερα, μάλλον διότι τη συμφέρει να παραμείνει μέσα στην ιδεοληπτική της γυάλα. Για τη δική της ασφάλεια.     

4 σχόλια:

  1. Θα πινιγούμε (όπως λένε στο χωριό μου) από την πολλή ασφάλεια μου φαίνεται.
    Αν κατάλαβα καλά, μιλάμε για εκμετάλλευση του ενδογενούς στους ανθρώποους και τις κοινωνίες μας αισθήματος φόβου για προώθηση γενικότερης πολιτικής ατζέντας ή και σαν μέσο καθαυτού ύπαρξης στην πολιτική σκηνή.
    Πρώτο ερώτημα; Έχει μελετηθεί κάποια συσχέτιση ανάμεσα στην ένταξη κάποιου, υποθετικού ή πραγματικού, κινδύνου μέσω της δαιδικασίας της ασφαλειοποίησης στην θεσμική και νομική "θωράκιση" κάποιοιυ κράτους και της εξέλιξης της ύπαρξής του; Διότι εκτιμώ, ειδικά στην περίπτωση όπου δεν υπάρχει πραγαμτικός κίνδυνος αλλά γίνετια νταβαντούρι για να δικαιολογήσουν κάποιοι θέση και ρόλο στην πολιτική, ότι μπορεί και να διογκωθεί ή να δημιουργηθεί ένας ασήμαντος ή ανύπαρκτος αρχικά κίνδυνος.
    Δεύτερη ερώτηση. Υπάρχει μελέτη που να δείχνει αν τελικά τα μέτρα που ελήφθησαν αδρανοποιούνται ή αποσύρονται με την την "επιτυχή αντιμετώπιση" της "απειλής" ή μπετονάρονται διαιωνίζοντας την ασφυξία; Αν όπως εκτιμώ δεν ισχύει αυτό, υπάρχιε ίσως στην έννοια δράσης αντίδρασης κάποια θεωρία ή/και πρακτική "αποασφαλειοποίησης" ή έστω εξοθρολογισμου της "ασφαλειοποίησης". Σαν πολιτικός επιστήμονας θεωρείς ότι μπορεί να βρει ανταπόκριση στην κοινωνία κάτι τέτοιο; Στις ΗΠΑ του σήμερα για παράδειγμα;
    Τέλος, στο πιο σημαντικό ερώτημα, μήπως οι εισηγητές και κυρίως οι εφαρμοστές της συγκεκριμένης θεωρίας τα κάνουν όλα αυτά για τον λόγο που μας εξήγησε αυτός http://www.youtube.com/watch?v=J317DUqkYVU ;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Όλη η ρητορεία βασίζεται στην επίκληση του 'γενικότερου καλού'. Όσον αφορά τα ερωτήματά σου:

      1) Αυτό είναι που γίνεται συνήθως. Το μεταναστευτικό μετά την πτώση της ΕΣΣΔ ήταν το αρχικό case study. Μετά τα μέτρα στα αεροδρόμια στον απόηχο της 11ης Σεπτεμβρίου, κτλ. Αποδεικνύεται ότι ο Bigo ήταν πιο ακριβής σε αυτό που περιέγραφε. Από τη ρητορεία- τον εντοπισμό 1 κινδύνου- στην νομική και θεσμική κατοχύρωσή του ως κινδύνου. Έχω μεγάλη βιβλιογραφία. Αν δε βαριέσαι στείλε μου 1 mail να στη δώσω.

      2) Ναι και η απάντηση είναι ότι δεν αποσύρονται. Όπως έγραφα και στο προ-προηγούμενο post καθιερώνουν τη νέα πραγματικότητα. Η 'απασφαλειοποίηση' που λες είναι πολύ δύσκολο εγχείρημα. Δες πχ τις αντιδράσεις των Ευρωπαϊκών κρατών στο θέμα της μετανάστευσης και τα προβλήματα που έχει ο Obama στο να κλείσει το Guandanamo. Το προσπάθησε στην αρχή, έφαγε άκυρο από το Κογκρέσο, δεν το ξαναεπιχείρησε. Από τη στιγμή που γίνονται νέα πραγματικότητα στήνεται ένα promotion ότι ήταν επιτυχημένα και δε χρειάζεται να αλλάξουν. Στην πολιτική φιλοσοφία αυτό λέγεται exceptionalism και έχουν ασχοληθεί αρκετά με αυτό πολλοί φιλόσοφοι. Από συντηρητικούς (Schmitt) ως πιο ριζοσπαστικούς (Foucault, Agamben)

      Διαγραφή
  2. θα ήθελα και εγώ τη βιβλιογραφία που αναφέρετε, αν δε σας κάνει κόπο, καθότι μελετώ το ζήτημα!
    kirmizakie@yahoo.gr
    Ευχαριστώ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Δώσε μου λίγο χρόνο και θα σου απαντήσω μέχρι το βράδυ με πλήρη λίστα

    ΑπάντησηΔιαγραφή